गहू या पिकामध्ये फुटव्यांची संख्या वाढवण्यासाठी नेमकी कोणती उपाययोजना करणे गरजेचे आहे, याबाबत अनेक शेतकरी विचारणा करतात. गव्हाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी, सुरुवातीलाच म्हणजे 20-25 दिवसांच्या आसपास जास्तीत जास्त फुटवे (tillers) निघणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
उत्पादन जास्तीत जास्त मिळवण्यासाठी आपल्याला तीन प्रमुख गोष्टींचे व्यवस्थापन योग्य वेळेत आणि योग्य पद्धतीने करणे आवश्यक आहे: प्रॉपर खत व्यवस्थापन, योग्य वेळेला पाणी व्यवस्थापन आणि योग्य वेळेला फवारणी व्यवस्थापन. या तिन्ही गोष्टी योग्य प्रकारे केल्यास, फुटवे वाढीसाठी निश्चितच फायदा होऊ शकतो.
महत्त्वाची सूचना: जास्तीत जास्त बियाणे वापरून (म्हणजे ‘दडपा करून’) पेरणी केल्यास, गहू पिकाचे फुटवे कमी लागलेले पाहायला मिळू शकतात.
१. खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)
गहू पिकाचे फुटवे साधारणतः 15, 20, 25, किंवा 30 दिवसांपर्यंत जास्तीत जास्त झालेले आपल्याला पाहायला मिळतात.
मुख्य अन्नद्रव्य: खत व्यवस्थापन करताना एक गोष्ट लक्षात घ्यायची की, तुम्ही कोणतेही खत टाका, पण त्याच्यामध्ये जास्तीत जास्त स्फुरद (Phosphorus) या अन्नद्रव्याची मात्रा असणे गरजेचे आहे.
- पहिले खत व्यवस्थापन: पेरणी करते वेळेसच पहिले खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
- दुसरे खत व्यवस्थापन: दुसरे खत व्यवस्थापन पेरणीनंतर 30 ते 40 दिवसांच्या आसपास करणे गरजेचे आहे.
२. पाणी व्यवस्थापन (Water Management)
गहू पिकाचे जास्तीत जास्त फुटवे होण्यासाठी सुरुवातीच्या काळात आपल्याला प्रॉपर पाणी व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.
साधारणपणे 15, 20, 25 दिवसांच्या आसपास चुकूनही आपल्या गहू पिकाला पाण्याचा ताण (स्ट्रेस) पडू द्यायचा नाही. हा काळ महत्त्वाचा आहे, कारण याच वेळेस गहू पिकाच्या तंतुमूळ (fibrous root) वाढायला सुरुवात होते आणि याच वेळेस फुटवे सुरू झालेले पाहायला मिळतात.
वापसा कंडिशन (Vapsa Condition):
पाणी व्यवस्थापन करताना जमिनीच्या वापसा कंडिशनकडे लक्ष द्या.
- जोपर्यंत मातीचा मुटका बनतो, तोपर्यंत पाणी द्यायचे आहे.
- जेव्हा मातीचा मुटका बनणं बंद होईल आणि मातीचा असा भुगा (पावडर फॉर्म) तयार व्हायला सुरुवात होईल, तेव्हा वापसा कंडिशन आलेली असते.
- अशा वेळेस पुन्हा एकदा पाणी व्यवस्थापन आपल्या पिकाला देऊन घेणे गरजेचे आहे.
३. फवारणी व्यवस्थापन (Spraying Management)
25 ते 30 दिवसांच्या आसपास आपल्याला गहू पिकामध्ये कंपलसरी फवारणी करायची आहे. ही फवारणी केल्यास गहू पिकाचे फुटवे जास्तीत जास्त वाढीसाठी निश्चितच फायदा झालेला पाहायला मिळू शकतो.
फवारणीमध्ये वापरले जाणारे घटक (डोस प्रति 15 लिटर पंपासाठी):
A. जिबरर्लिक ऍसिड (Gibberellic Acid)
जिबरर्लिक ऍसिड हा टेक्निकल घटक असलेला कोणत्याही चांगल्या कंपनीचे औषध फवारणीमध्ये वापरायचे आहे.
| फॉर्म | उदाहरण | डोस | नोट्स |
|---|---|---|---|
| पावडर/WDG फॉर्म | सुमिटोमोचे ‘प्रोजीब जी’ (ProGibb G) | फक्त 2.5 ग्रॅम प्रति एकरसाठी. | (2.5 ग्रॅमचे 10 पाण्याचे ग्लास तयार करून, एक एक ग्लास एका पंपाला टाकावा लागतो). |
| लिक्विड फॉर्म | 0.001% असलेले (उदा. होशी किंवा इतर स्टँडर्ड कंपनीचे) | 40 मिली प्रति 15 लिटर फवारणी पंपासाठी. |
टीप: पावडर किंवा लिक्विड या दोघांपैकी कोणतही एकच औषध वापरावे.
B. विद्राव्य खत (Water Soluble Fertilizer)
जिबरर्लिक ऍसिडसोबत जास्तीत जास्त स्फुरद असलेला विद्राव्य खत वापरणे आवश्यक आहे.
- खत: 12:61:00 या विद्राव्य खताचा वापर करावा.
- मात्रा: 100 ग्रॅम प्रति 15 लिटर फवारणी पंपासाठी.
C. खोड किडीचे नियंत्रण (Stem Borer Control) – आवश्यक असल्यास
सध्याच्या काळामध्ये जड स्टेम बोरर म्हणजे खोड किडीचा जास्तीत जास्त प्रादुर्भाव असल्यास, तुम्ही कीटकनाशकाचा वापर करू शकता.
- कीटकनाशक: आलिका (Alika) किंवा त्याच तांत्रिक घटकांचे (ज्यात लमडा सायलोथ्रीन आणि थायमथॉम हे टेक्निकल घटक आहेत) असलेले कोणतेही कीटकनाशक वापरावे.
- मात्रा: 10 मिली प्रति 15 लिटर फवारणी पंपासाठी.
अशा प्रकारे सुरुवातीचे खत व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन आणि योग्य फवारणी व्यवस्थापन केल्यास, तुमच्या गहू पिकामध्ये निश्चितच जास्तीत जास्त फुटवे निघालेले पाहायला मिळतील आणि उत्पादनात वाढ होईल.